Ένα μικρό τρένο χαμένο στο δάσος γίνεται η αφορμή για ένα ταξίδι στην Ημαθία, διασχίζοντας το Βέρμιο και τη Νάουσα με προορισμό τα στενά του Αλιάκμονα.
Όλα ξεκίνησαν από μια παράξενη ιστορία για ένα τρενάκι μέσα στο δάσος. Αναζητώντας την, βρεθήκαμε στο Βέρμιο και από εκεί ακολουθήσαμε τη φυσική ροή του ταξιδιού
Η διαδρομή μας έφερε σε ορεινά χωριά και πλαγιές γεμάτες άγρια βότανα, στους κήπους του Μίδα που αναφέρει ο Ηρόδοτος και στους αμπελώνες του Ξινόμαυρου. Στη Βεργίνα σταθήκαμε στους βασιλικούς τάφους και συνεχίσαμε ως τα Στενά του Αλιάκμονα.
Αυτή η διαδρομή μας έκανε να επιλέξουμε την Ημαθία και να την ακολουθήσουμε από ψηλά προς τα χαμηλά, από τις πλαγιές του Βερμίου ως τις όχθες του Αλιάκμονα.
Ο δρόμος ανεβαίνει στο Βέρμιο
Όσο κερδίζουμε υψόμετρο, τα χωριά γίνονται οι φυσικές στάσεις της διαδρομής. Κουμαριά, Ξηρολίβαδο, Σέλι, Αρκοχώρι και Ροδοχώρι βρίσκονται ανάμεσα σε δάση, πλαγιές και οροπέδια. Στο ευρύτερο Βέρμιο, δάση οξιάς, δρυός και καστανιάς εναλλάσσονται με λιβάδια, πηγές, ρυάκια και μικρούς καταρράκτες.
Το Ξηρολίβαδο απλώνεται σε οροπέδιο στα 1.220 μέτρα και δίπλα στον οικισμό βρίσκεται η μικρή λίμνη που οι κάτοικοι αποκαλούν Μπάρα. Το Αρκοχώρι, λίγα χιλιόμετρα από τη Νάουσα, είναι χαρακτηρισμένος παραδοσιακός οικισμός. Στο Σέλι και στο Ξηρολίβαδο, το Βέρμιο ανοίγει γύρω μας σε δάση, ξέφωτα και μεγάλες ορεινές εκτάσεις.
Η Κουμαριά λεγόταν παλαιότερα Δόλιανη και η ιστορία της συνδέεται με βλάχικους πληθυσμούς του Βερμίου. Στα ορεινά χωριά, η βλάχικη παράδοση επιβιώνει στα πανηγύρια και τους χορούς, μαζί με τη μνήμη μιας κτηνοτροφικής ζωής δεμένης με τα βοσκοτόπια του βουνού. Στο Ξηρολίβαδο συναντάμε και έθιμα με παράξενα ονόματα, όπως η Περπερούνα και η Γκαλεάτα, που συνδέονταν με την επίκληση για βροχή.
Για να γνωρίσουμε αυτή την πλευρά της Ημαθίας, αρκεί να κινηθούμε ανάμεσα σε δύο ή τρία χωριά, αφήνοντας χώρο για μικρές παρακάμψεις. Στο Βέρμιο υπάρχουν περισσότερα από 70 χιλιόμετρα σηματοδοτημένων διαδρομών για πεζοπορία και ορεινή ποδηλασία. Συνεχίζουμε προς το δάσος και το Decauville που μας έφερε αρχικά στο Βέρμιο.
Το μικρό τρένο Decauville στα δάση του Βερμίου
Περίπου 10 χιλιόμετρα από τη Νάουσα, στη θέση Γκουρνόσοβο και σε υψόμετρο περίπου 1.050 μέτρων, λειτουργούσε πριν από περίπου έναν αιώνα εργοστάσιο ξυλείας. Ένα μικρό τρένο Decauville μετέφερε κορμούς του Βερμίου προς το πριστήριο.
Σήμερα, μπορούμε να περπατήσουμε περίπου τρία χιλιόμετρα ακολουθώντας τη διαδρομή της σιδηροδρομικής γραμμής. Μέσα στο δάσος, η σκέψη ενός μικρού βιομηχανικού τρένου που αγκομαχούσε φορτωμένο με ξυλεία μοιάζει σχεδόν κινηματογραφική.
Το Decauville θυμίζει μια λιγότερο γνωστή πλευρά του Βερμίου. Για τις ορεινές κοινότητες, το δάσος ήταν για δεκαετίες συνδεδεμένο με την υλοτομία και την επεξεργασία ξυλείας. Περπατώντας σήμερα στη διαδρομή του τρένου, ακολουθούμε ένα μικρό κομμάτι της βιομηχανικής ιστορίας της Ημαθίας.
The Decauville railway in the forests of Vermio, loaded with timber
Photographic archive of Takis Mpaitsis
Άγρια βότανα στο Βέρμιο και ένας κήπος με εξηντάφυλλα ρόδα
Στο Βέρμιο, αξίζει να κοιτάξουμε και χαμηλά, κυριολεκτικά κάτω από τα πόδια μας. Στη χλωρίδα του συναντώνται εκατοντάδες είδη αγριολούλουδων και φαρμακευτικών βοτάνων, ανάμεσά τους παιώνιες, αγριογαρύφαλλα και κόκκινα λίλιουμ.
Το τσάι του βουνού είναι από τα φυτά που έχουν συνδεθεί στενά με το Βέρμιο και παραδοσιακά συλλέγεται τον Ιούλιο. Τα μανιτάρια έχουν επίσης τη θέση τους στην τοπική κουζίνα. Στα ορεινά χωριά, η γνώση για όσα προσφέρει το βουνό ακολουθεί τις εποχές και μεταδίδεται από γενιά σε γενιά.
Η σχέση του τόπου με τα φυτά πηγαίνει πολύ πίσω στον χρόνο. Ο Ηρόδοτος τοποθετούσε στους πρόποδες του Βερμίου τους περίφημους κήπους του Μίδα και περιέγραφε άγρια τριαντάφυλλα με εξήντα πέταλα και εξαιρετική ευωδιά
Την άνοιξη, η αναφορά του Ηροδότου έρχεται εύκολα στον νου, καθώς οι πλαγιές του Βερμίου γεμίζουν αγριολούλουδα και βότανα.
Όταν το Βέρμιο συναντά τον κάμπο της Ημαθίας
Κατεβαίνοντας σε χαμηλότερα υψόμετρα, το τοπίο αλλάζει γρήγορα. Μπροστά μας ανοίγεται ο εύφορος κάμπος της Ημαθίας, με ροδάκινα, κεράσια, μήλα, ακτινίδια, σταφύλια και λαχανικά να συνδέονται στενά με την παραγωγή της περιοχής.
Κατεβαίνοντας από το Βέρμιο προς τον κάμπο, αξίζει μια μικρή στάση στη Νάουσα. Η Αράπιτσα διασχίζει την πόλη και λίγα χιλιόμετρα πιο έξω, στο Άλσος του Αγίου Νικολάου, οι πηγές της κυλούν ανάμεσα σε αιωνόβια πλατάνια.
Γύρω από τη Νάουσα πρωταγωνιστεί το αμπέλι. Η ζώνη ΠΟΠ Νάουσα θεσπίστηκε το 1971 και τα ερυθρά κρασιά της παράγονται από Ξινόμαυρο. Οι περισσότεροι αμπελώνες απλώνονται στις νοτιοανατολικές πλαγιές του Βερμίου, σε υψόμετρο περίπου 150 έως 400 μέτρων.
Το Ξινόμαυρο είναι ερυθρή ποικιλία με υψηλή οξύτητα και έντονες τανίνες, γνωστή και για τη δυνατότητα παλαίωσης των κρασιών της. Μια σύντομη οινική στάση μπορεί να γίνει στο Κτήμα Κυρ-Γιάννη στο Γιαννακοχώρι ή στην Αργατία στο Ροδοχώρι, δύο επισκέψιμα οινοποιεία στην ευρύτερη διαδρομή.
Στο τραπέζι, ζυγούρι με κυδώνι και ένα ποτήρι Ξινόμαυρο
Σε μια ταβέρνα της Ημαθίας, τα καλούδια του τόπου φτάνουν ένα ένα στο τραπέζι. Πίτες, μπάτζος ΠΟΠ, μανιτάρια και ένα ποτήρι Ξινόμαυρο. Η κουζίνα της Ημαθίας κουβαλά βλάχικες, ποντιακές και μικρασιατικές επιρροές και αξιοποιεί όσα απλόχερα προσφέρουν το βουνό και ο κάμπος.
Το πιάτο που μας κάνει να κοντοσταθούμε είναι το ζυγούρι με κυδώνι. Αν το πετύχετε στο μενού, αξίζει να το δοκιμάσετε. Στην περιοχή συναντάμε ακόμη φασουλονταβά και σαρμαδάκια με μανιτάρια, ενώ οι πίτες έχουν σταθερή θέση στο τραπέζι.
Η μεγάλη παραγωγή φρούτων της Ημαθίας βρίσκει τη θέση της και στην τοπική γαστρονομία. Ροδάκινα, βερίκοκα και άλλα φρούτα του κάμπου κλείνονται σε βαζάκια ως γλυκά του κουταλιού και μαρμελάδες. Δίπλα τους, ένα ποτήρι Ξινόμαυρο φέρνει στο ίδιο τραπέζι τα φρούτα του κάμπου και το κρασί από τις πλαγιές του Βερμίου.
Στη Βεργίνα, μια στάση σε αλλάζει αιώνα
Στη Βεργίνα, η διαδρομή μάς φέρνει στο βασιλικό παρελθόν της Μακεδονίας. Εδώ βρίσκονται οι Αιγές, η πρώτη βασιλική πρωτεύουσα του αρχαίου βασιλείου της Μακεδονίας και Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO από το 1996.
Ο αρχαιολογικός χώρος περιλαμβάνει το μνημειακό ανάκτορο, το θέατρο, ιερά και τη βασιλική νεκρόπολη με εκατοντάδες ταφικούς τύμβους. Ανάμεσα στους βασιλικούς τάφους βρίσκεται και ο ασύλητος τάφος που αποδίδεται στον Φίλιππο Β΄, πατέρα του Μεγάλου Αλεξάνδρου.
Η Βεργίνα γίνεται έτσι μια σύντομη 'βουτιά' στην ιστορία πριν συνεχίσουμε προς τον Αλιάκμονα.
Μια παλιά σκήτη πάνω από τον Αλιάκμονα
Καθώς πλησιάζουμε στον Αλιάκμονα, συναντάμε ένα λιγότερο γνωστό κομμάτι της Ημαθίας. Στις πλαγιές γύρω από το ποτάμι αναπτύχθηκε η Σκήτη Βεροίας , μια μοναστική κοινότητα με ιστορία που φτάνει στους βυζαντινούς χρόνους.
Η Μονή Τιμίου Προδρόμου βρίσκεται στους κατάφυτους πρόποδες των Πιερίων, πάνω από τον Αλιάκμονα. Η σημερινή μονή ανάγεται στον 14ο αιώνα, σε τόπο όπου υπήρχε οργανωμένη σκήτη ήδη από τον 9ο και τον 10ο αιώνα. Στην περιοχή ασκήτεψε για ένα διάστημα και ο Γρηγόριος Παλαμάς.
Στην ίδια μοναστική γεωγραφία ανήκει η Μονή Θεοτόκου Καλλίπετρας, στις πλαγιές του Βερμίου δίπλα στον Αλιάκμονα, με ιστορικές αναφορές που φτάνουν στον 11ο αιώνα. Στη συνέχεια, ακολουθούμε τον Αλιάκμονα προς τα Στενά του.
Στα στενά του Αλιάκμονα κοίτα πρώτα ψηλά
Στα Στενά του Αλιάκμονα, το ποτάμι περνά ανάμεσα σε δρυοδάση, βραχώδεις πλαγιές και πυκνή παρόχθια βλάστηση. Η περιοχή ανήκει στο ευρωπαϊκό δίκτυο Natura 2000 και αποτελεί σημαντικό βιότοπο για την άγρια ζωή.
Κάνουμε μια μικρή στάση και κοιτάμε ψηλά. Στην ευρύτερη προστατευόμενη περιοχή έχουν καταγραφεί περισσότερα από 215 είδη πουλιών. Ο Αλιάκμονας λειτουργεί ως μεταναστευτικός διάδρομος και προσφέρει χώρους τροφοληψίας, φωλεοποίησης, διαχείμασης και καταφυγίου. Πετροπέρδικα, μπούφος, γερακαετός, φιδαετός και σφηκιάρης είναι μερικά από τα είδη που έχουν καταγραφεί.
Για birdwatching αρκούν λίγος χρόνος και ένα ζευγάρι κιάλια. Για τους μυημένους, η γοητεία βρίσκεται στην προσμονή της ανακάλυψης, που μπορεί να γίνει αφορμή για ένα ολόκληρο ταξίδι.
Το φυτό του Αλιάκμονα που χάθηκε και ξαναβρέθηκε
Η Onobrychis aliacmonia είναι ένα σπάνιο φυτό της οικογένειας των ψυχανθών και τοπικό ενδημικό είδος του Αλιάκμονα. Ανακαλύφθηκε το 1956 στις όχθες του ποταμού και αργότερα αναγνωρίστηκε ως ξεχωριστό είδος. Η αρχική θέση στην οποία είχε εντοπιστεί καλύφθηκε από τα νερά μετά την κατασκευή φράγματος. Οι αναζητήσεις που ακολούθησαν έμειναν άκαρπες και το είδος θεωρήθηκε εξαφανισμένο.
Το 1994 βρέθηκε ξανά στις όχθες του ποταμού και στην περιοχή καταγράφηκαν περισσότερα από 30.000 φυτά. Ένα είδος που θεωρούνταν χαμένο συνέχιζε να μεγαλώνει δίπλα στον Αλιάκμονα. Μια μικρή ιστορία επιβίωσης, σχεδόν κρυμμένη στις όχθες του ποταμού.
Τι αξίζει να δεις σε μια εκδρομή στην Ημαθία;
Ξεκίνα από τα χωριά και τα δάση του Βερμίου, περπάτησε στη διαδρομή του Decauville κοντά στη Νάουσα και κατέβα προς τους αμπελώνες, τη Βεργίνα και τα Στενά του Αλιάκμονα. Στον δρόμο, αξίζει να επισκεφθείς τη Σκήτη Βεροίας και τα παλιά μοναστήρια πάνω από τον Αλιάκμονα, σε ένα τοπίο συνυφασμένο εδώ και αιώνες με την ασκητική ζωή.
Ποια χωριά του Βερμίου αξίζει να επισκεφθείς;
Το Σέλι, το Ξηρολίβαδο, η Κουμαριά, το Αρκοχώρι και το Ροδοχώρι είναι ιδανικές στάσεις σε μια διαδρομή στο Βέρμιο. Το Ξηρολίβαδο ξεχωρίζει για το οροπέδιο στα 1.220 μέτρα και τη μικρή Μπάρα, ενώ το Αρκοχώρι βρίσκεται κοντά στη Νάουσα και έχει χαρακτηριστεί παραδοσιακός οικισμός. Ανάμεσά τους, η διαδρομή περνά από δάση και ανοιχτές πλαγιές, δίνοντας συνεχώς αφορμές για μικρές στάσεις.
Που μπορείς να κάνεις birdwatching στην Ημαθία;
Τα Στενά του Αλιάκμονα είναι από τα πιο ενδιαφέροντα σημεία για birdwatching στην Ημαθία. Στην ευρύτερη προστατευόμενη περιοχή έχουν καταγραφεί περισσότερα από 215 είδη πουλιών, πολλά από τα οποία περνούν από εδώ κατά τη μετανάστευσή τους. Με ένα ζευγάρι κιάλια, κάθε στάση στις όχθες του ποταμού κρύβει και την πιθανότητα μιας απρόσμενης συνάντησης.
